Chim Sâm Cầm không trở lại

26/07/2005 12:22 AM

Chiều. Hồ Tây. Tiếng nhạc từ quán cafe ven đường bỗng vang lên một khúc tình ca diệu vợi “Hồ Tây chiều thu, mặt nước vàng lay, bờ xa vời vợi, màn sương thương nhớ, bầy sâm cầm nhỏ vỗ cánh mặt trời...”. Lãng mạn đến nao lòng. Ấy thế mà gã bạn đi cùng buông tiếng thở dài: Sâm cầm đã bỏ đi cả trước khi Trịnh nhạc sỹ “về với cát bụi”, xưa hơn Diễm rồi...

Chim tiến vua 

Gã bạn lãng tử của tôi sau khi tình cờ nghe ca khúc Mùa thu Hà Nội của cố nhạc sỹ tài hoa Trịnh Công Sơn bảo: nước ta là xứ nóng ẩm, mưa nhiều, tuy còn nghèo nên ngày xưa đến cụ Nguyễn Tuân cũng mới chỉ dám “tấn phong” mình là... “cường quốc” xe đạp. Nhưng thật ra, ta còn có thể tự hào là một trong những... “cường quốc” nhiều... chim nhất thế giới! Theo số liệu của GS Võ Quý, một chuyên gia hàng đầu về chim ở Việt Nam thì nước ta có tới 1.004 loài chim. Và trong số vô thiên lủng các loài như vậy, chỉ duy nhất có một loài được vua yêu, chúa quý, lọt vào... “danh mục” hai thứ “tiến vua”, đó là “sâm cầm”(cùng với cá anh vũ). Trong sách Kiến văn tiểu lục Lê Quý Đôn cũng khẳng định điều này .

Vua chúa ngày xưa, dẫu chẳng biết “anh sâm cầm” có cái tên khoa học là black coot nhưng sự bổ béo của chúng thì rất rành. Theo một điển tích văn học thì  chuyện chim Sâm Cầm xuất phát từ người Cao Ly. Cao Ly thời xa xưa mắc một thứ bệnh dịch khiến người ta cứ chết dần, chết mòn gần hết. Có một cô gái xinh đẹp con một bác thợ săn  đã tình nguyện làm “cứu tinh” của họ. Nghe cha kể rằng: trên đỉnh dải Trường Bạch Sơn (nay thuộc khu vực Đông Bắc Trung Quốc và Triều Tiên) có một loài chim lạ, sức khoẻ phi thường, có thể bay ngàn dặm nhờ chúng biết đào bới rồi ăn  rễ một loài cây ưa bóng râm, thích khô, sợ nước. Cô gái leo lên núi giữa tiết trời buốt giá, vuợt hết núi băng này đến núi băng khác cho đến khi tìm được dấu chân loài chim này. Theo vết chim, cô đào bới và cuối cùng mang được một giỏ củ cây lạ về làng. Cô gái đem củ cây chia cho những người đang khắc khoải chờ đợi thần chết, mỗi người vài nhánh và lạ kỳ thay, rất nhiều người trong số họ được cứu thoát khỏi lưỡi hái tử thần. Cái củ rễ cây ấy ngày nay người ta gọi là... nhân sâm. Hàng năm, một con chim tiêu thụ tới hàng cân Nhân Sâm vì vậy thịt nó rất bổ và chim được đặt tên là “Sâm Cầm” -chim ăn sâm. Mỗi khi mùa lạnh tới thường từ tháng 10 dương lịch qua tháng 2 năm sau, chim Sâm cầm thường bay về phương Nam tránh rét. Và Hồ Tây - Hà Nội linh thiêng và hào hoa đã trở thành một trong những nơi hiếm hoi được sâm cầm “chấm” để về ngụ cư tránh rét. Để rồi, qua bao năm tháng, hình ảnh sâm cầm đã có  từ trong  câu ca dao thuở xa xưa:

Vải Quang, húng Láng, ngổ Đầm,

Cá rô đầm Sét, Sâm Cầm Hồ Tây.

Bao giờ... cho đến bao giờ?

Khắc khoải về loài chim quý này, lên mạng gõ “chim”, ôi mừng quýnh  khi gặp bài báo Mốt nhậu chim trời được cập nhật trên mạng Vietnamnet, Báo Tuổi trẻ điện tử mới cách đây một năm. Theo bài báo này thì tìm mua chim sâm cầm dễ như mua vịt cỏ về đánh tiết canh,  khu phố Gà Ri-Chim trời trên đường Láng-Hoà Lạc, sâm cầm bán nhiều như... gà. Một chủ quán ở đây “quảng bá”: “Lộc trời mỗi lần thưởng thức một tí, bữa nay ăn cu gáy, diệc, sâm cầm. Bữa mai quay lại thì gọi chim ngói, đa đa, gà đồng... là biết đủ hương vị trời xanh”. Bài báo còn “định giá”:. 40.000-70.000 đồng/xâu gà đồng, sâm cầm, le le, tu huýt, giẽ nâu... Hơn bắt được vàng, chúng tôi vội phóng xe ra ngay Hoà Lạc, chà chà, 40-70 ngàn cả một “xâu” sâm cầm, vài chục ngàn mà được ăn như vua thì sướng quá còn gì?! Nhưng hỡi ôi, lục tung cả chục quán, chẳng chỗ nào có sâm cầm cả. Một ông già bảo: sâm cầm trước kia cứ vào mùa thu mới có ở Hồ Tây, còn nay thì bói đâu ra, chẳng hiểu cái chú nhà báo kia ăn sâm cầm kiểu gì, có lẽ chú ấy say, nhầm với... gà tre đắp đất. Buồn như... con chuồn chuồn nhưng thông tin của ông lão cũng lại hé cho chúng tôi cái quyết tâm: cứ về Hồ Tây hỏi chuyện sâm cầm là...  chắc cú nhất.

Mấy ngày sau, lân la ở khu Xuân La, Nghi Tàm chúng tôi may mắn tìm ra ông Lê Văn Hoàng, 80 tuổi, rất am hiểu sâm cầm. Ông tự bạch: tên tôi nghe thì như “vua chúa” nhưng thật ra trước vốn làm nghề... thuyền chài kéo giã kiêm bắt sâm cầm hồ Tây thôi.  Mơ màng, trầm ngâm, ông bắt đầu kể chuyện sâm cầm Hồ Tây đúng là có thật.  Cứ vào độ trời có gió mùa đông bắc, mây giăng u ám thì sâm cầm từng đàn, từng lũ kéo về rợp kín mặt hồ, làm tổ trên những cụm bèo và bãi sậy để tránh cái giá lạnh cuối năm. Những dạo ấy, ông Hoàng cùng mấy đứa con bỏ luôn chuyện kéo giã, đánh lưới mà cởi trần trùng trục, đằm mình dưới nước, đội bèo Tây lên đầu như những chiến sỹ đặc công để rình... tóm sâm cầm. Chim về tối co cụm vào các khóm bèo, chúng không bay được ban đêm nên tha hồ bắt. Nghề đánh bắt chim Sâm Cầm ở hồ Tây không rõ có từ bao giờ, ông Hoàng chỉ nhớ, ông ông, bố ông cũng đều làm nghề ấy. Trong ký ức, ông vẫn còn nhớ rất rõ những lời kể của ông cụ thân sinh về nỗi kinh hoàng cho cái tục lệ cúng tiến chim cho vua Tự Đức. Theo đánh giá của các học sĩ đương thời thì thịt chim này có tác dụng tráng dương, kiện tính, ích thần nên Vua Tự Đức ngày ấy rất chuộng dùng vì ông ta vốn suy nhược thần kinh lại hiếm con. Trong chỉ dụ của Vua gửi Hà Nội ghi như sau: “Cứ như lời tâu thì sâm cầm là món ăn ngon, lại là thứ thuốc rất bổ nên sắc cho Tỉnh thần Hà Nội sức bảo dân làng Nghi Tàm hàng năm đến mùa phải có mười đôi chim tiến cống càng sớm càng hay”. Thế là từ năm Tự Đức thứ 17 (1847), Nghi Tàm phải cống sâm cầm. Tiếng là 10 đôi chim, nhưng người Nghi Tàm phải chịu biết bao tốn kém chồng chất như: chim mẫu, chim chính, chim tùy... và tiền trình huyện, trình tỉnh, tiền giấy chức dịch, tiền cơm lính tráng... vô cùng nhiêu khê mới mang được những đôi chim đến cho vua. Chim trời cá nước nhưng chẳng thể  lơ mơ, nhầm lẫn là mất đầu như chơi. Thế cho nên, về sau, chẳng ai dám đứng ra làm lý trưởng vùng này vì sợ. Giai thoại còn kể gương tày liếp ông Nguyễn Hữu Khang, thường gọi Lý Râu do dân cử ra làm Lý Trưởng năm Tự Đức thứ 23 đã cương quyết không chịu nộp thêm số chim ngoài lệ đưa tiến hàng năm là 10 đôi nên nhiều lần ông bị quan trên nọc ra đánh đòn. Lý Râu cho người vào tận Huế đưa đơn tấu trình tội ác của một số quan lại lợi dụng lệ tiến sâm cầm để sách nhiễu. Lúc này, Bà Huyện Thanh Quan người làng Nghi Tàm đang dạy học trong triều cũng nói đỡ cho dân làng nên năm 1870 vua Tự Đức ra lệnh bãi bỏ lệ cung tiến chim sâm cầm. Ông Hoàng kể tiếp: cách đây khoảng chục năm, tự nhiên sâm cầm ít dần rồi mất bóng. Nguyên nhân chắc do quá nhiều người săn lùng, bắt bẫy mỗi độ rét về. Vả lại, hồ Tây cũng đâu còn trong lành như ngày xưa, đủ thứ rác thải, đủ cơ đồ lấn chiếm... Người còn sợ huống chi sâm cầm không “khiếp” mà bỏ đi-ông Hoàng bùi ngùi nói. Ông phải bỏ nghề, may nhờ có “đô thị hoá” nên bán đất giàu gấp bộn bẫy sâm cầm. Từ đó, chỉ đôi khi ông Hoàng thấy một vài “ông khoa học” xuất hiện trên ti-vi, bảo: “sâm cầm” đã di cư về các khu đầm, hồ khác như Đầm Vàng (Lập Thạch-Vĩnh Phúc), “Đồng Mô” (Hà Tây)... Năm 1994, thợ săn đã “trúng quả đậm” sâm cầm ở Đầm Vàng. Đó là thông tin cuối cùng về sâm cầm mà ông Hoàng còn nghe về sâm cầm 11 năm nay...

Tháng 2-2005, một hội thảo khoa học về chim trời mang chủ đề “Các loài chim Việt Nam và kinh nghiệm tổ chức quan sát chim” được tổ chức ngay tại khách sạn Sheraton K5 Nghi Tàm, 11 Đường Xuân Diệu, Quận Tây Hồ, Hà Nội - nơi từng có mặt sâm cầm xưa.  Đối tượng chính dự hội thảo là hướng dẫn viên du lịch và các nhà tổ chức du lịch lữ hành ở Hà Nội, do TS Nguyễn Cử, tác giả cuốn sách Chim Việt Nam, cán bộ tổ chức quốc tế Bird life chủ trì. Một lần nữa, người ta lại bàng hoàng tiếc nuối cho sự ra đi của sâm cầm; lại chạnh lòng khi nghe một du khách kể chuyện: Nhóm nghiên cứu tại Đại học California đã theo dõi hơn 400 tổ sâm cầm ở British Columbia (Canada) trong 4 năm và rút ra kết luận: Loài chim mỏ trắng lông đen này vốn nổi tiếng là ngây ngô, nhưng các nhà khoa học mới phát hiện ra rằng sâm cầm cái có thể xác định và theo dõi số trứng của mình, kể cả khi có trứng của con khác trong tổ.  Khả năng nhận thức của sâm cầm là một phần trong cơ chế phòng vệ của chúng. Hèn chi chúng bỏ Hồ Tây đi....

PGS, TS Lê Xuân Cảnh, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật cho biết: Chính phủ đã và đang quan tâm bảo vệ những loài chim hoang dã quý hiếm. Đối với nhóm chim di cư, do điều kiện địa hình, hằng năm vào mùa đông có hàng triệu con chim dừng chân trên đường bay từ Bắc cực xuống Nam cực. Mùa đông, các loài chim di cư từ Siberia (Nga) xuống bán đảo Triều Tiên, qua Trung Quốc, Hồng Công, qua Việt Nam, Thái-lan, Indonesia, Australia. Mùa xuân các loài chim di cư này lại bay ngược lại. Các điểm dừng chân của chim di cư chủ yếu ở các cửa sông lớn như: Cửa sông Hồng (Ba Lạt) (Giao Thủy, Nam Định), cửa sông Đáy, cửa sông Thái Bình (Thái Bình), cửa sông Văn Úc (Tiên Lãng, Hải Phòng). Nhiều năm, các chuyên gia đã quan sát thấy vịt hoang dã kiếm ăn lẫn các đàn vịt nhà ở cửa sông Đáy, sông Hồng, sông Thái Bình và họ vẫn đợi chờ sự trở về của sâm cầm...              

THÀNH VĨNH